Pleonazm

Pleonazm (z gr. pleonasmos "nadmiar"), pot. masło maślane – wyrażenie, w którym jedna część wypowiedzi zawiera te same treści, które występują w drugiej części; jeden z błędów logiczno-językowych.

Przykłady

• akwen wodny
• cofać do tyłu
• błędna pomyłka
• dalej kontynuować
• okres czasu
• spadać w dół
• zabić się na śmierć

Skrótowce

Formalnie, pleonazmami są również skrótowce typu:

• artykuły AGD,
• numer NIP,
• pamięć RAM,
• dioda LED,
• płyta CD,
• numer PIN,
• podatek VAT,
• wirus HIV,
• komputer PC,

jednak w praktyce ich użycie jest powszechne i przez językoznawców uważane za poprawne. Brak poprzedzającego skrótowiec rzeczownika może prowadzić do niezręczności, m.in. z uwagi na trudności z odmianą skrótowca przez przypadki. W zdaniu:

Skopiowanie płyty CD do pamięci RAM sygnalizowane jest migotaniem diody LED.

brak owych rzeczowników prowadziłby do nienaturalnie brzmiącego:

Skopiowanie CD do RAM sygnalizowane jest migotaniem LED.

Niektóre skrótowce można odmieniać przez przypadki (kopiowanie do RAM-u, ujawnienie PIN-u, zakażenie HIV-em), zaś o wyborze pomiędzy odmianą, jej brakiem lub zastosowaniem poprawnego w tym kontekście pleonazmu decyduje uzus, w tym przypadku – stopień leksykalizacji skrótowca. Obcojęzyczne skrótowce poprzedzone odpowiednimi rzeczownikami tworzą tak zwane pleonazmy pozorne, gdyż obcojęzyczna nazwa występująca w rozwinięciu skrótu nie jest powszechnie używanym elementem języka docelowego: słowo tax w skrótowcu VAT nie jest elementem języka polskiego, w którym jego odpowiednikiem jest słowo podatek. Dlatego poprawne są określenia podatek VAT lub komputer PC, będące pleonazmami pozornymi.

Stosowalność odmiany skrótowców lub poprzedzanie ich odpowiednimi rzeczownikami może zależeć od kontekstu wypowiedzi i stopnia znajomości danego skrótowca w gronie jej adresatów. W kontekście dotyczącym medycyny, w szczególności, w specjalistycznym artykule medycznym, poprzedzanie skrótowca HIV rzeczownikiem wirus jest niepoprawne, jednak w kontekstach popularnonaukowych zastosowanie pleonazmu jest uzasadnione.

Mechanizmy powstawania pleonazmów

Pleonazmy czasami zawierają wyrazy pokrewne (np. maślane masło), wyrazy obce, których twórca wypowiedzi nie rozumie (np. akwen wodny), bądź powielone dodatkowym słowem znaczenia wynikające z formy leksykalnej lub gramatycznej, np. dodawanie przysłówka bardziej do form stopnia wyższego przymiotników (np. bardziej częstszy).

Wyjątki

Zdarzyć się mogą sytuacje, kiedy wyrażenie na pierwszy rzut oka pleonastyczne tak naprawdę nim nie jest. Na przykład, jeśli z kontekstu wynika, że wypowiedź może dotyczyć zarówno polityka Lipca, jak i miesiąca, to wyrażenie mowa jest o miesiącu lipcu nie jest pleonazmem.

Celowo zastosowane pleonazmy (niebędące błędami) mogą posłużyć do konstrukcji figur retorycznych (np. najbielszy odcień bieli).

Zobacz też

• tautologia
• błędne koło w definiowaniu
• oksymoron